• Арнайы нұсқа
  • Мобильді нұсқа

You are here

«Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне мемлекеттік басқару деңгейлері арасында өкілеттіктерді қайта бөлу мәселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» Қазақстан Республикасының Заңы жобасының тұжырымдамасы

1. Заң жобасының атауы

«Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне мемлекеттік басқару деңгейлері арасында өкілеттіктерді қайта бөлу мәселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» Қазақстан Республикасы Заңының жобасы (бұдан әрі – Заң жобасы).

2. Заң жобасын әзірлеу қажеттiлiгiнiң негіздемесі

Қазақстан дамыту 2050 жылға дейін ұзақ мерзімді Стратегияны жүзеге асырады, оның негізгі мақсаты 30 дамыған елдерге кіру. Белгіленген мақсат ұлттық құқық жүйесіне және қоғамның басқа маңызды институттарға ғана емес мемлекеттік құрылысқа да жоғары талаптар қояды.

Қазақстан Республикасы Үкіметтің стратегиялық міндеттер бірі нәтижелілік, ашықтық және есеп берушілік принциптер бойынша нақты жұмыс істейтін мемлекеттік басқару жүйесі құру болып табылады.

Мемлекеттік басқару жүйесін құру мақсатында әкімшілік реформаның қажет параметрлер анықтады.

2013 жылда «Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне мемлекеттік басқару органдары арасындағы өкілеттіктердің аражігін ажырату мәселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы»

13 маусымдағы № 102-V Қазақстан Республикасының Заң қабылданды.

Заңымен мемлекеттік органдардың 53 салалық заңдарға өзерістер және толықтырулар енгізілді, онда іске асыру функцияларын және мемлекеттік көрсетілетін қызметтерді тұтынушыларға  максималдық жақындау және өкілеттіктерді қосарланушылық алып тастау үшін мемлекеттік басқару деңгейлер арасында аражігін ажырату көзделген.

Мемлекеттік басқару жергілікті деңгейін өкіллеттіктерді және ресурстармен күшейту үшін және өңірлерде мемлекеттік саясат сапалы жүзеге асыру үшін ауылдық округінің әкімдерге заңнама актілермен 67 функциялар бекітілген.

2014 жылда «Қазақстан Республикасының мемлекеттік басқару деңгейлері арасында өкілеттіктердің аражігін ажырату жөніндегі шаралар туралы» Қазақстан Республикасы Президентінің 2014 жылғы 25 тамыздағы

№ 898 Жарлық бекітілген.

Жарлық мемлекеттік басқару деңгейлері арасындағы функциялар мен өкілеттіктердің аражігін ажыратуға, орталық және жергілікті атқарушы органдардың дербестігі мен жауапкершілігін арттыруға негізделген мемлекеттік басқарудың қағидаттары айқындалды.

Жарлық айқындалған қағидаттарына сәйкес «Қазақстан Республикасының Үкіметі туралы» Қазақстан Республикасының Конституциялық заңына өзгерістер енгізу туралы» 2014 жылғы 29 қыркүйектегі № 238-V Қазақстан Республикасының Конституциялық Заң қабылданды,

ол Үкіметінің мемлекеттің әлеуметтік-экономикалық саясатының, оның қорғаныс қабілетінің, кауіпсіздігінің, қоғамдық тәртіпті қамтамасыз етудің негізгі бағыттарын әзірлеу және орталық атқарушы органдардың және олардың ведомстволарының өз құзыреті шегінде стратегиялық, реттеу, іске асыру және бақылау-қадағалау функцияларын жүзеге асыру бойынша өкіллеттіктерді  бекітілді.

Сондай-ақ, «Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне мемлекеттік басқару деңгейлері арасындағы өкілеттіктердің аражігін ажырату мәселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» 2014 жылғы 29 қыркүйектегі № 239-V Қазақстан Республикасының Заңы қабылданды.

Бұл Заң Үкіметтен министрліктеріне 1606 функция: әлеуметтік саласында – 98 функцияны, ауыл шарушылық саласында – 227 функцияны, көлік, ақпарат және коммуникациялар саласында – 225 функцияны, энергетика

саласында – 83 функция және т.б. функциялары беру жүзеге асырылды.

Осылайша, 2013-2014 жылдар арасында мемлекеттік басқару деңгейлері арасында өкілеттіктерді қайта бөлуге үшін 2 заң, 1 Жарлық қабылданды, Конституциялық Заңға өзгерістер енгізілді.

Сонымен қатар, Конституциялық реформа шегінде Қазақстан Республикасы Президентінің ұйымдық-құқықтық және басқарушылық мемлекеттік басқару салаға жататын және атқарушы билік тармағына тән заңнамамен бекітілген өкілеттіктер қайта бөленді.

Осы реформа болғандықтан атқарушы билік органдардың рөлдері және өкілеттіктерді өзгерілді, өз кезіңде бұл мемлекеттік басқарудың орталық мен жергілікті деңғейлерінде Үкіметтің кеңейтілген көлемі және жауапкершілігі шарртарда басқаша ойлау қажет.

Үкімет мемлекеттің әлеуметтік-экономикалық саясатының, оның қорғаныс қабілетінің, қауіпсіздігінің, қоғамдық тәртіпті қамтамасыз етуінің негізгі бағыттарын әзірлеу және олардың жүзеге асырылуын ұйымдастыру негізгі бағыттар бойынша шоғырлану қажет, ал орталық мемлекеттік органдар басқарудың тиісті саласында мемлекеттік саясатты қалыптастыру және іске асыру, өздерінің құзыреті шегінде стратегиялық, реттеу, іске асыру және бақылау-қадағалау функцияларын жүзеге асыру қажет.

Бұл ретте, жергілікті атқарушы органдар мемлекетттік саясат іске асыруды қамтамасыз ету тиіс.

Осылайша, бүгінгі күні мемлекеттік басқару барлық деңгейлері арасында өкілеттіктерді одан әрі қайта бөлуге әлеует бар.

Бұл жұмыс шегінде Қазақстан Республикасы Президент Әкімшілігі Басшысының орынбасары Т.С. Донақовтың анықталған негізгі тәсілдер ескере отырып, жүйелік функционалдық талдау жүргізілді.

Сондай-ақ, Қазақстан Республикасы Президентінің Көмекшісі

Ә.А. Смайыловтың белгіленген жекелену қағидаты ескірілді, оның мақсаты функциялардың оңтайландыру.

Қазақстан Республикасы Үкіметі ықшам және кәсіби, ең маңызды функциялар орындау шоғырландыруды болуға керек деп аңықтады.

Әр министрлігі және ведомство тән емес функцияларынан босатылып, оларды орталықтан өңірлерге және мемлекеттен жеке меншік секторге беруге керек.

Сонымен бірге, тез өзгертетін әлеуметтік-экономикалық шаралар бейімделу кажеттігі және жаңа функционалдық қажеттіліктер ескере отырып, мемлекеттік басқару жүйесін одан әрі жетілдіру, оның жұмыс істеуінің құқықтық және қаржылық негіздерін қажеттілігі бар.

Бұл үшін 250 жуық заңнама актілер және 8 500-тен функцияны астам талдау қажет, бұл 40-тан астам Қазақстан Республикасы заңнама актілерге өзгерістер және толықтырулар енгізуге әкеп соғады.

Өкілеттіктерді қайта бөлу тәселдеріне сәйкес Заң жобасы:

біріншіден, Үкіметтен орталық және жергілікті атқарушы органдарға өкілеттіктері, орталық атқарушы органдардан – жергілікті атқарушы органдарға беру, сондай-ақ, төмен деңгейдегі жергілікті органдардың жоғарыда тұратын органдардың өкілеттіктер орнына дербестігін арттыруға қарастыруды;

екіншіден, мемлекеттік органдар жұмысында мүмкін мүдделер қақтығысын алып тастауды;

үшіншіден, өкілеттіктерді қайта бөлу кезінде мемлекеттік органдардың жауапкершілігі мәселелерін, бір жағынан жергілікті атқарушы органдар деңгейіне берілген салалық функция үшін салалық министрліктердің жауапкершілігін, екінші жағынан осы функцияны одан әрі сапалы іске асыру үшін жергілікті атқарушы органдардың жауапкершілігін регламенттеу;

төртіншіден, мемлекеттік басқару деңгейлері арасында өкілеттіктерді қайта бөлу жекелеген функцияларды бәсекелестік ортаға беру мәселесімен қатар қарастыру қажет деген жоспарлануда.

Заң жобасы шеңберінде:

тиісті қызмет саласының мемлкеттік реттеу және оның бақылау;

тиісті салада мемлекеттік саясатты іске асыру жөніндегі нормативтік құқықтық актілерді бекіту;

профилактикалық егу жүргізілетін аурулардың тізбесін айқындау; мемлекеттік білім беру ұйымдары қызметкерлерінің үлгілік штаттарын, сондай-ақ педагог қызметкерлер мен оларға теңестірілген адамдар лауазымдарының тізбесін айқындау; ғылыми және (немесе) ғылыми-техникалық қызмет субъектілерін аккредиттеу қағидаларын бекіту; мемлекеттік ғылыми-техникалық сараптаманы ұйымдастыру және жүргізу тәртібін бекіту; жоғары білім алуға ақы төлеу үшін білім беру грантын беру ережелерін бекіту; облыстық ономастика комиссиялары және республикалық маңызы бар қалалардың, астананың ономастика комиссиялары туралы үлгі ережені бекіту; ілеспе газды өңдеуді дамыту бағдарламасын орындау туралы есептілік нысандары мен мерзімдерін бекіту; парниктік газдар шығарындыларына квоталар бөлудің ұлттық жоспарын бекіту; қоршаған ортаны ластаудан келтірілген залалды экономикалық бағалау ережесін бекіту; Мемлекеттік экологиялық ақпарат қорын жүргізу қағидаларын бекіту; Қоршаған ортаның жай-күйі туралы және Қазақстан Республикасының табиғи ресурстарын пайдалану туралы ұлттық баяндаманы әзірлеу қағидаларын бекіту; Қазақстан Республикасының мемлекеттік фельдъегерлік қызметі туралы ережені, сондай-ақ нысанды киім үлгілерін бекіту; «Дарын» мемлекеттік жастар сыйлығын беру қағидаларын бекіту; Қазақстан Республикасының дипломатиялық қызметі қызметкерлерінің өкілдік керек-жарағы туралы ережесі бекіту; бөлек жергілікті қоғамдастық жиындарын өткізудің үлгі қағидаларын бекіту; әскери мүлiктi есепке алу және есептен шығару ережесiн бекiту және т.б. 100-ден жуық функциялары Үкімет деңгейден орталық атқарушы органдарға беруін ұсынылады.

Орталық мемлекет органдардан жергілікті органдарға халықты профилактикалық егуді ұйымдастыру және жүргізу; дарынды жастарды және болашағы бар жастар шығармашылық ұжымдарын іздестіру мен қолдауға бағытталған іс-шаралар кешенін жүзеге асыру; ауылдық жерлерде микрокредит беру жүйесін дамыту мониторингін жүзеге асыру; мектепке дейінгі, орта білім беру ұйымдарының білім алушылары мен тәрбиеленушілерін оқулықтармен және оқу-әдістемелік кешендермен қамтамасыз ету бойынша жұмысты үйлестіру және т.б. 30-ден жуық функциялары беріледі.

Бұдан басқа, жергілікті атқарушы органдардың бір қатар функцияларын мемлекеттік басқарудың төмен деңгейіне қайта бөлуге қажет.

Атап айтқанда, такси тұрақтарын ұйымдастыру және жабдықтау, жолаушылар көлiгiн дамытудың кешендi схемасын және жол қозғалысын ұйымдастыру жобаларын әзiрлеу, қамтылуға жәрдемдесу бойынша жұмыстарын  үйлестіру, табысы аз ауыл азаматтардың әлеуметтік төлем беру, жастар ресурстық орталықтарын құру, тарих және мәдениет ескерткiштерi мен тарих және мәдениет ескерткiштерiмен байланысты қоршаған орта объектiлерiн қорғау мен пайдалануды жүзеге асыру функцияларын және тағы басқа.

Сонымен бірге, басқарушылық өкілеттіктерді өңірлер деңгейге беру мемлекеттің біртұтас конституциялық принципке қайшы келмейді.

Бұл ретте, өкілеттіктерді қайта бөлу тиісті орталық және жергілікті мелекеттік құрылым, сондай-ақ жергілікті өзiн-өзi басқару органдардың жаңа функцияларға және өкілеттіктерге орындалуымен берілетін болады.

Сонымен қатар, Заң жобасында мемлекеттік басқару деңгейлері арасында мемлекеттік функцияларды беруге Қазақстан Республикасының заңдарға сәйкес Қазақстан Республикасының заңнамасын бұзғаны үшін жауапкершілігі, оның ішінде берілген функцияларды сапасыз және уақытылы емес орындауға қарастыру ұсынылады.

Бұдан басқа, өкілеттіктерді қайта бөлу жұмысы барысында жеке міндеттерің шешу кезде құқықтық реттеу деңгейін мәселесі қарастыратын болады.

Осыған байланысты, Заң жобасын қабылдау мемлекеттік басқару одан әрі реформалау және мемлекеттік аппараттың тиімді құрылым қалыптастыру үшін талап етеді.

3. Заң жобасын қабылдау мақсаттары

Заң жобасын қабылдау мақсаты қажет шаралар қамтамасыз ету және азаматтардың құқықтар мен бостандықтар ең жоғары жүзеге асыру үшін мемлекеттік басқарудың сапалы үлгісі құру болып табылады.

4. Заң жобасын реттеу нысанасы

Заң жобасының реттеу нысанасы Үкіметтің, орталық және жергілікті атқарушы органдардың мемлекеттік басқару деңгейлері арасында өкілеттіктердін, ұйымдастыру тәртібі мен қызметінің қайта бөлу болып табылады.

5. Заң жобасының құрылымы және мазмұны

Заң жобасы үш баптан тұрады.

1-бапта Қазақстан Республикасының 30-дан астам заңнамалық актілеріне түзетулер енгізу болжанады.

«Халық денсаулығы және денсаулық сақтау жүйесі туралы»

«Неке (ерлі-зайыптылық) және отбасы туралы» Қазақстан Республикасының  кодекстеріне, Экологиялық кодексі, Бюджет кодексі, «Есiрткi, психотроптық заттар, сол тектестер мен прекурсорлар және олардың заңсыз айналымы мен терiс пайдаланылуына қарсы iс-қимыл шаралары туралы», «Жекелеген қару түрлерінің айналымына мемлекеттік бақылау жасау туралы», «Қазақстан Республикасының дипломатиялық қызметі туралы», «Білім туралы», «Мемлекеттік мүлік туралы», «Азаматтық қорғау туралы», «Ойын бизнесі туралы», «Мәдениет туралы», «Ұлттық архив қоры және архивтер туралы», «Атом энергиясын пайдалану туралы», «Газ және газбен жабдықтау туралы», «Байланыс туралы», «Дене шынықтыру және спорт туралы», «Мемлекеттiк жастар саясаты туралы», «Тұрғын үй қатынастары туралы», «Қазақстан Республикасындағы тiл туралы», «Қазақстан Республикасындағы туристік қызмет туралы», «Қазақстан Республикасындағы көлiк туралы» Қазақстан Республикасының Заңдарға және өзге де заңнамалық актілерге өзгерістер және толықтырулар енгізу жоспарланады.

2-бапта Заң жобасын қолданысқа енгізу тәртібі айқындалады.

3-бапта мемлекеттік органдардың мемлекеттік басқару деңгейлері арасында өкілеттіктерді қайта бөлу үшін жауапкершілігі белгілінеді.

6. Тиісті саладағы заңнамалық актілерге жүргізілген құқықтық мониторинг нәтижелері

Жүргізілген талдау нәтижелері бойынша мынандай заңнамалық актілерге өзгерістер және толықтырулар енгізу қажеттілігі анықтады:

Қазақстан Республикасының 2007 жылғы 9 қаңтардағы № 212 Экологиялық кодексі;

Қазақстан Республикасының 2008 жылғы 4 желтоқсандағы № 95-IV Бюджет кодексі;

Қазақстан Республикасының 2009 жылғы 18 қыркүйектегі № 193-IV «Халық денсаулығы және денсаулық сақтау жүйесі туралы» кодексі;

Қазақстан Республикасының 2011 жылғы 26 желтоқсандағы № 518-ІV «Неке (ерлі-зайыптылық) және отбасы туралы» кодексі;

Қазақстан Республикасының 1994 жылғы 21 қыркүйектегі № 156 «Қазақстан Республикасындағы көлiк туралы» Заңы;

Қазақстан Республикасының 1997 жылғы 16 сәуiрдегi № 94 «Тұрғын үй қатынастары туралы» Заңы;

Қазақстан Республикасының 1997 жылғы 11 шiлдедегі № 151 «Қазақстан Республикасындағы тiл туралы» Заңы;

Қазақстан Республикасының 1998 жылғы 10 шiлдедегi № 279 «Есiрткi, психотроптық заттар, сол тектестер мен прекурсорлар және олардың заңсыз айналымы мен терiс пайдаланылуына қарсы iс-қимыл шаралары туралы» Заңы;

Қазақстан Республикасының 1998 жылғы 22 желтоқсандағы № 326-I «Ұлттық архив қоры және архивтер туралы» Заңы;

Қазақстан Республикасының 1998 жылғы 30 желтоқсандағы № 339 «Жекелеген қару түрлерінің айналымына мемлекеттік бақылау жасау туралы» Заңы;

Қазақстан Республикасының 2001 жылғы 13 маусымдағы № 211 «Қазақстан Республикасындағы туристік қызмет туралы» Заңы;

Қазақстан Республикасының 2002 жылғы 7 наурыздағы № 299 «Қазақстан Республикасының дипломатиялық қызметі туралы» Заңы;

Қазақстан Республикасының 2004 жылғы 5 шілдедегі № 567 «Байланыс туралы» Заңы;

Қазақстан Республикасының 2006 жылғы 15 желтоқсандағы № 207 «Мәдениет туралы» Заңы;

Қазақстан Республикасының 2007 жылғы 12 қаңтардағы № 219 «Ойын бизнесі туралы» Заңы;

Қазақстан Республикасының 2007 жылғы 27 шілдедегі № 319 «Білім туралы» Заңы;

Қазақстан Республикасының 2011 жылғы 1 наурыздағы № 413-IV «Мемлекеттік мүлік туралы» Заңы;

Қазақстан Республикасының 2012 жылғы 9 қаңтардағы № 532-IV «Газ және газбен жабдықтау туралы» Заңы;

Қазақстан Республикасының 2014 жылғы 11 сәуірдегі № 188-V «Азаматтық қорғау туралы» Заңы;

Қазақстан Республикасының 2014 жылғы 3 шілдедегі № 228-V «Дене шынықтыру және спорт туралы» Заңы;

Қазақстан Республикасының 2015 жылғы 9 ақпандағы № 285-V «Мемлекеттiк жастар саясаты туралы» Заңға және өзге де заңнамалық актілерге өзгерістер және толықтырулар енгізу жоспарланады.

7. Заң жобасы қабылданған жағдайда болжалды құқықтық және әлеуметтік-экономикалық салдар

Заң жобасында көзделген шараларды іске асыру шағын Үкіметті одан әрі қалыптастыруға ықпал етеді, орталық және жергілікті атқарушы органдардың дербестігі мен жауапкершілігін күшейтеді, құжат айналымын оңтайландырады және мемлекеттік қызметтер көрсетуді тұтынушыларға жақындатады.

Аталған құқықтық, әлеуметтік-экономикалық салдар жалпы елдегі қоғамдық-саяси жағдайға қолайлы әсерін тигізеді, азаматтардың мемлекеттік органдар қызметіне деген сенімін арттыруға ықпал етеді.

Тұжырымдама ережесі жеке кәсіпкерлік субъектілерінің мүдделеріне әсер етпейді.

8. Басқа заңнамалық актілерді әзірленіп жатқан заң жобасына бір мезгілде (кейіннен) сәйкес келтіру қажеттiлiгi

Басқа заңнамалық актілерді әзірленген заң жобаларына бір уақытта (кейіннен) сәйкес келтіру қажет емес.

9. Заң жобасы нысанасының өзге нормативтiк құқықтық актілермен реттелуі

«Қазақстан Республикасының мемлекеттік басқару деңгейлері арасында өкілеттіктердің аражігін ажырату жөніндегі шаралар туралы» Қазақстан Республикасы Президентінің 2014 жылғы 25 тамыздағы № 898 Жарлығы.

10. Қаралып жатқан мәселе бойынша халықаралық тәжiрибенiң бар болуы

Әкімшілік реформалардың заманауи толқыны 1980-1990 жылдардан бастау алады, бұл үкіметтердің бизнес-сектор ұйымдарының - аз шығын шығарып және барынша көп беру сияқты тиімді жұмыс істеуге талпынуымен байланысты болды. Бұл жылдары көптеген елдердің бюджеттері жаһандық дағдарыстар, өз азаматтарының әлеуметтік күтулерінің өсуінен, зейнеткерлер санының және жұмыссыздықтың артуынан қысым көрді.

Әрбір ел өз жолын мемлекеттік басқару жүйесін реформалауға салды. Сонымен қатар әкімшілік реформалар белгілі модельдер шеңберінде жүзеге асырылды, бұл құқықтық, саяси, мәдени және әлеуметтік-экономикалық дәстүрлермен байланысты.

Жалпы мемлекеттік басқару жүйелерін негізгі төрт модель бойынша топтастыруға болады:

1) Ағылшын-саксон (АҚШ, Ұлыбритания, Австралия, Жаңа Зеландия);

2) Континентальды-еуропалық модель (Франция, Германия, Нидерланды);

3) Скандинавиялық (Норвегия, Швеция);

4) Азиялық модель (Малайзия, Сингапур).

Мемлекеттік басқарудың ағылшын-саксон моделі

Мемлекеттік басқару жүйесіне бизнес-секторға бағдарланған тәсілдерді енгізу Ұлыбританияда, АҚШ-та және Жаңа Зеландияда аса танымал болды. Ұлыбританияда  1979 жылы басталған «Менеджериальды революция» өзінің ғана емес, сондай-ақ басқа елдердің мемлекеттік басқару жүйесінде маңызды түрленулер үшін серпін болды.

Бұдан басқа, ол нәтижелер бойынша бәсекелестікті, жоспарлауды және бюджеттеуді қоса алғанда, мемлекеттік басқаруда бизнеске бағдарланған тәсілдерді қолдануға мүмкіндік берді. 1980-1990 жылдары мемлекеттік басқару жүйесін реформалау мынадай: «Азаматтық қызметтің пәрменділігі мен тиімділігі» (1982), «Келесі қадамдар бастамасы» (1988), «Азаматтық хартия» (1993) бағдарламалары шеңберінде өтті.

Ұлыбританиядағы әкімшілік реформаны үш кезеңге бөлуге болады.

Реформаның бірінші кезеңінде (1979-1982) мемлекеттік шығыстарды үнемдеуге, мемлекеттік қызметшілерді және мемлекеттік бағдарламаларды қысқартуға назар бөлінді.

Екінші кезең (1983-1986) «үнемдеу, өнімділік, тиімділік» ұранымен өтті. Осы кезең шеңберінде мемлекеттік кәсіпорындар жекешелендірілді, бизнес менеджмент элементтері енгізілді, сондай-ақ орталық министрліктер мен жоғары басқару персоналын бағалау жүйесі құрылды. Әкімшілік реформаны жүргізу кезінде Ұлыбританияда мемлекеттік органдарға қойылған міндеттер мен мақсаттар шегінде іс-қимыл еркіндігі ұсынылды.

Әкімшілік реформалардың басқа шараларының арасында басқарудың нарыққа бағдарланған тетігінің дамуын, көрсетілетін қызметтер сапасының артуын, сондай-ақ қызметтер көрсету кезінде тұтынушылардың қажеттілігіне бағдарды атап өткен жөн.

АҚШ-та әкімшілік реформалар 1990 жылдары аса белсенді жүзеге асырыла бастады. Шаралар мемлекеттік шығыстарды қысқартуға және мемлекеттік кәсіпорындар мен көрсетілетін қызметтерді кеңінен жекешелендіруге басым түрде бағытталды. Мемлекеттік басқарудағы түбегейлі өзгерістер жеке сектор қағидатына негізделген мемлекеттік басқаруды реформалау стратегиясы шеңберінде басталады. Әкімшілік реформалар сапаны басқару тетіктерін дамытумен, жекешелендірумен қоғамдық және жеке секторлар арасындағы әріптестікті дұрыс жолға қоюмен, сондай-ақ мемлекеттік көрсетілетін қызметтердің сапалы ұсынылуымен байланысты болды.

Жаңа Зеландиядағы әкімшілік реформалар қоғамдық істерді басқаруға нарықтық элементтерді енгізу кезіндегі радикализммен ерекшеленеді. Атап айтқанда, барлық қоғамдық секторда институционалдық та, жеке деңгейде де орындалу нәтижелілігін арттыруды (жұмысқа қысқа мерзімді жалдау келісімшарты, орындалу тиімділігі негізінде бағалау жүйелері, қызмет бойынша өсу жүйесі), коммерциялық және коммерциялық емес функцияларды институционалдық бөлуді; консультативтік, жабдықтау және реттеушілік функцияларды бөлуді, интеграцияланған стратегиялық жоспарлауды және орындалу тиімділігін басқару жүйесін дамытуды болжайтын мемлекеттік басқаруды жүзеге асыру құрылымы мен әдісіне маңызды өзгерістер енгізілді. Түйінді элементтер министрлердің стратегиялық және басты нәтижелерді айқындауы және оны бөлім басшыларымен бірге орындау туралы келісімге және мемлекеттік сатып алулар туралы келісімге қосуы, мемлекеттік секторда қосарлама немесе көптеген есеп берушілікті жоюы, өндірісті барынша орталықсыздандыруы, басқару және шешім қабылдау және адами ресурстарды басқаруы болып табылады.

Австралияда реформалардың бірінші кезеңінде мемлекеттік құрылымдардың қаржылық икемділігін арттыру, ұдайы нақтыланатын бағалар негізінде бюджеттік жоспарлау әдіснамасын енгізу есебінен қызметтің анағұрлым тұрақты жағдайын қамтамасыз ету және бағдарламалар мақсаттарын айқындауға және олардың орындалу нәтижелері туралы есептілікке назар аудару бойынша шаралар қабылданды. 1990 жылдарға келген мемлекеттік секторды реформалаудың екінші кезеңіңде коммерциялық қағидаттарды, оның ішінде конкурстық негіздегі келісімшарттарды, кадрларды басқару туралы аса икемді шарттарды және көрсетілетін қызметтер ұсынудың толық ресурстық құнына негізделген көрсетілетін қызметтер туралы шарттарды (есептеу әдісінің есепке алу қағидаттарына сәйкес айқындалатын) енгізу жолымен мемлекеттік тауарлар мен көрсетілетін қызметтерді ұсыну тиімділігін арттыру болжанады.

Ұлыбританияда, Жаңа Зеландияда және Австралияда әкімшік реформалар бағдарламаларын саяси элиталар мен мемлекеттік қызметшілер қалыптастырды, қабылдады және іске асырды.

Жалпы мемлекеттік басқарудың ағылшын-саксон моделі үшін мынадай сиппатар тән:

  • «Ең кішкентай» мемлекет (нарықтың орталықтандырылмауының және өзін-өзі реттеудің жоғары дәрежесі, жекешелендіру);
  • федерализм (АҚШ, Канада, Австралия);
  • келіссөздер мен мәмілелердің дамыған мәдениеті (аутсорсинг, мердігерлерді конкурстық орналастыру);
  • мемлекеттік басқарудың экономикалық тиімділігіне ұмтылу (нәтижелерге бағдарланған бюджетті енгізу);
  • қойылған міндеттер мен ұсынылған өкілеттіктер шегінде мемлекеттік органдар қызметінің еркіндігі (атқарушы органдардың бюджет қаражатын бөлудегі жоғары дербестігі);
  • мемлекеттік менеджментте бизнеске бағдарланған тәсілдерді қолдану (қызметті бағалау, қаржылық аудит, есептеу әдісі).

Мемлекеттік басқарудың континентальды-еуропалық моделі

М. Вебердің ұтымды төрешілдігінің:

  • әкімшілік мекемелер иерархиялық түрде ұйымдастырылған;
  • әрбір мекеменің жеке құзырет саласы бар;
  • азаматтық қызметшілерді дипломдарда көрсетілгендей кәсіби біліктілік негізінде немесе емтихандардың нәтижелері бойынша таңдамайды, оларды тағайындайды;
  • қызметші тәртіпке бағынады және бақылауда болады;
  • лауазымнан ауысу жоғары тұрған инстанциялардың шешімдеріне негізделеді деген қағидаттары мемлекеттік басқарудың континентальды-еуропалық жүйесінің тұжырымдамалық негізін құрайды.

Мемлекеттік басқарудың ағылшын-саксон моделімен салыстырғанда мемлекеттік қызметке нарықтық технологияларды енгізу континенталды-еуропалық модельде аса қарқынды болмады. Дегенмен де, бұл елдердің мемлекеттік басқарудағы сапа мен тиімділіктің жалпы қозғалысына қатысы болды. Орталықтандырылған мемлекет пен иерархиялық құрылған мемлекеттік қызмет осы елдерде жүргізілген реформалардың орта шені болды.

Францияда әкімшілік реформалар 1980 жылдары басталған, олар мемлекеттік басқаруды демократияландыруға және оның тиімділігін арттыруға бағытталған. Осы реформалар қоғамдық сұраныстарды қанағаттандыруға, сондай-ақ мемлекеттік сектор кәсіпорындарын жекешелендіруге бағытталған.

Жалпы әкімшілік реформа қоғамдық және жеке секторлар мүдделерін біріктіру қажеттігіне, мемлекеттік қызмет пен басқаруды жүйелі түрде жаңғыртуға, нарықпен тұрақты байланысқа негізделген.

Әкімшілік реформаның іске асырылу серпіні мен нәтижелілігіне дәстүрлі түрдегі мемлекеттік күшті төрешілдік айтарлықтай ықпал етті. Бұдан басқа, мемлекеттік басқарудың ағылшын-саксондық және германдық дәстүрлерінің араласқаны байқалды.

Әкімшілік реформа Нидерландыда да 1980 жылдары басталған. Бұл кезеңде мемлекеттік басқаруда басқаруды орталықсыздандырылған басқару, мемлекет қаражатын неғұрлым тиімді жұмсауға ұмтылу және әлеуметтік бағдарламалардың баптарын алып тастауға бағытталған өзгерістер басталады. 1980 жылдан бастап мемлекеттік қызметтің жауапкершілігі мен есеп беруі, ақшаның құндылығы, сондай-ақ мемлекеттік менеджментті кәсібилендіру сияқты түйінді идеялармен мемлекеттік қызметті қайта ұйымдастыру жүргізіледі. Сонымен қатар басқаруды өңірлендіру қозғалысы басталады.

Германияда әкімшілік реформа:

  • аумақтық реформаны (өзін-өзі басқаратын аумақтық бірліктерді ірілендіру);
  • функционалдық реформаны (жер функцияларының бір бөлігін жергілікті деңгейге беру);
  • федералдық үкімет реформасын (басқарушылық қызметті және басқа да бірқатар шараларды жетілдіру) қоса алғанда, 3 негізгі кезеңде (1968-1990 жж.) іске асырылды.

Австриядағы «Мемлекеттік әкімшілік менеджменті» (1988-1994 жж.) әкімшілік реформа жобасы өнімділіктің өсуіне, менеджменттің міндеттері мен құрылымдарын қайта ұйымдастыруға, әкімшілік рәсімдер шығасыларын азайтуға, сондай-ақ азаматтарға қызмет көрсету функцияларын жетілдіруге бағытталған болатын. Австриядағы әкімшілік реформа парламенттің және онда ұсынылған партиялардың белсенді әсер етуімен өтті.

Швейцариядағы менеджериалды реформа аса табысқа жете қойған жоқ. Жалпы континентальды-еуропалық модельді елдердегі әкімшілік реформалар нәтижелі болмады, бұл орталық басқару мен веберлік төрешілдік модельдің күшті дәстүрлеріне, сондай-ақ қоғамның неғұрлым тұрақты дамуына байланысты.

Континентальды-еуропалық модель елдерінің тобы әкімшілік реформаны іске асырған кезде «Good governance» тұжырымдамасы:

  • мемлекеттік қызмет саясаткерлердің, сол сияқты азаматтардың алдында жауапты;
  • мемлекеттің, азаматтардың және қазіргі заманғы билік ету-басқару қатынастарының жұмыс істеуінің түйінді элементі ретінде бизнестің сенімі;
  • қоғамдық мүдделерді қанағаттандыруды және қоғамдық проблемалардың шешілуін қамтамасыз ету үшін басшылық мемлекеттік, қоғамдық, жеке және аралас құрылымдар кооперациясының жүйесі ретінде түсініледі деген іргелі ережелерімен қоса бизнес-сектордың жұмыс істеу қағидаттарын енгізу баламасына айналды.

Осылайша, мыналар:

  • мемлекет - патрон, қоғам өмірінің саяси және әлеуметтік салаларына мемлекеттің кеңінен қатысуы;
  • унитаризм/федерализм (Австрия, Германия, Швейцария);
  • өңірлер мен жекелеген аумақтарға қатысты орталықтан басқару деңгейінің басым болуы (Франция);
  • «наполеондық» мемлекеттерде беделі мен мәртебесі аса жоғары (Германия) дәстүрлі түрдегі мемлекеттік күшті төрешілдік континентальды-еуропалық модельдің негізгі мазмұнды құрамдауштары болып табылады.

Мемлекеттік басқарудың скандинавиялық моделі

1980 жылдары Норвегияда жалпы қамтитын әкімшілік реформаның «Заманауи мемлекет» бағдарламасы әзірленді, онда қоғамдық сектордың айтарлықтай қымбат болып табылатындығы аталып көрсетілді. Әкімшілік шаралар қоғамдық сектордағы мемлекеттік менеджменттің өнімділігі мен сапасын арттыруға бағытталды.

Кейіннен мемлекеттік қызмет жүйесіне көрсетілетін қызметтер сапасын және мемлекеттік қызмет нәтижелілігін арттыру тетіктері енгізіле бастады. Мемлекеттік қызметті реформалау кезінде мемлекеттік басқарудың ең жоғары менеджерлерінің еңбекақы жүйесі басты назарға алынды (материалдық ынталандырудың заманауи әдістерін енгізу).

1980-1990 жылдары Швециядағы әкімшілік реформа халыққа көрсетілетін қызметтерді жеткізетін мемлекеттік кәсіпорындардың қызметіне нарықтық тетіктерді енгізуге және оларды бизнес-корпорациялар үлгісімен корпорацияларға айналдыруға, мемлекеттік агенттіктер қызметі жүйесін өзгертуге, олардың дербестігін күшейтуге және тиімділік көрсеткіштерінің рөлін арттыруға бағытталды.

Швециядағы әкімшілік реформаның іске асырылу процесіне және тиісінше нәтижелілігіне шешімдер қабылдау процесіне орасан зор қысым көрсеткен кәсіподақ бірлестіктерінің белсенді қатысуы әсер етті.

Жалпы скандинавиялық модель елдеріндегі менеджериальды реформа үкіметтік агенттіктердің нарықтық қағидалар бойынша әрекет ететін мемлекеттік кәсіпорындарға айналуына алып келді. Осы түрлену жалпы скандинавия елдері үкіметтерін жаңғыртудың орталық нүктесі болып саналады.

Жаңа мемлекеттік менеджмент қағидаттарын бейімдеу Норвегияда төмен болса, Швецияда жоғары болғанын атап өту қажет.

Жалпы, скандинавия моделіне тән негізгі сипаттамалар мынадай:

  • ағылшын-саксондық және континентальды-еуропалық модельдердің белгілерін біріктіретін аралас модель (нарықтық тетіктерді (мысалы, жекешелендіру) аз қолданумен қатар нәтижелер бойынша басқаруды енгізу);
  • корпоративтілік: жұмысшылар мен қызметшілердің кәсіподақ бірлестіктерінің, кәсіпкерлер мен жұмыс берушілер, қауымдастықтар мен клубтар, шығармашылық және зияткерлік кәсіптер өкілдері одақтарының саясатын әзірлеуге қатысу болып табылады.

Мемлекеттік басқарудың Азиялық үлгісі

Малайзиядағы әкімшілік реформа әртүрлі сипатта болды және үш кезеңде (1957-1980 жылдары) іске асырылды. 1957 жылдан бастап Малайзия мүлдем жаңа мемлекеттік қызметті қалыптастыруға бағытталған әкімшілік реформаны белсенді жүргізе бастады. Алғашында реформалар мемлекеттік сектордың шамадан тыс ұлғаюына, нәтижесінде төрешілдік аппараттың өсуіне алып келді, бұл тәуелсіздік алумен және әкімшілік аппаратты және жалпы мемлекеттік секторды қалыптастырумен байланысты болды.

Кейіннен (1970 жылдардан кейін) төрешілдік рөлін төмендету, мемлекеттік құрылымдарды жекешелендіру, мемлекеттік басқарудың сапасын және атқарушылығын арттыру, сондай-ақ клиентке бағдарлану мен мемлекеттік басқару жүйесінің есептілігі әкімшілік реформаның басты трендтері болды.

Малайзияда әкімшілік шығасыларды төмендетуге қатысты мемлекеттік және жеке сектордың өзара іс-қимылы жолға қойылды. Жекешелендіру бағдарламасы төрешілдіктің және бір мезгілде мемлекеттік шығыстардың қысқаруына алып келді. Бұдан басқа, мемлекеттік көрсетілетін қызметтер ұсынудың сапасы жоғарылады. Мемлекеттік аппаратты жаңғырту инфрақұрылымы, оның ішінде Әкімшілік Жаңғырту мен Басқарушылық Жоспарлау бөлімі (MAMPU), Мемлекеттік қызмет департаменті, Ұлттық мемлекеттік басқару институты құрылды. Осы ұйымдар Малайзияның әкімшілік реформасының негізгі ережелерін іске асыруға айтарлықтай үлес қосты.

Бұрын Ұлыбритания билігінде болған түрлі аумақтардың интеграциялануы бірігуі нәтижесінде құрылған Малайзияның дамуына мынадай бірқатар факторлар әсер етті:

  • Ұлыбритания елге саяси мәдениетті, тиімді төрешілдік аппаратты, салыстырмалы түрде дамыған инфрақұрылымды, негізінен аграрлық-шикізаттық экономиканы мұраға қалдырды;
  • елдің шағын көлемі, бұл экономиканы және қоғамды дамыту бойынша мемлекет жүзеге асыратын шаралардың тиімділігін күшейтеді.

Сингапурдағы әкімшілік реформаның аса маңызды элементтері кәсіби және құзыретті мемлекеттік қызметті қалыптастыру, сыбайлас жемқорлықпен күрес, сондай-ақ мемлекеттік қызметшілердің еңбекақыларын арттыру болып табылады. Әкімшілік реформаның аса маңызды бағыты 2 құрамдауыштан:

  • әртүрлі орталық органдарды (министрліктер мен мекемелер) атқарушы биліктің әртүрлі дербес ұйымдарына бөлу және оларға айтарлықтай дербестік беруден;
  • осы дербес құрылымдарға нәтижелілік қағидаты бойынша бағдарламаларды әзірлеу және жүзеге асыру үшін қаржылық және басқарушылық өкілеттіктерді беруден тұратын бизнеске бағдарланған мемлекеттік басқаруды қалыптастыру болатын.

Сингапурдағы әкімшілік реформа мемлекеттік сектордың өсуімен, мемлекеттік компаниялардың құрылуымен қатар жүзеге асырылды. Бұл ретте, Сингапур мемлекеттік қызметке жеке сектордан кәсіби кадрлардың келуі үшін қолайлы жағдайлар жасады.

Сингапурда мемлекет қоғам тыныс-тіршілігінің нақты алғанда барлық салаларында әлі де басым рөлге ие, бұл бизнес-ортаның ахуалына ешқандай ықпал етпейді, керісінше қолдаушы фактор болып табылады.

Осылайша, азиаттық модель елдеріндегі әкімшілік реформаны іске асыруға ықпал еткен негізгі сипаттамаларды айқындауға болады:

  • жаңа мемлекеттілікті құру, «өзінің» даму жолын іздеу (әкімшілік инфрақұрылымды қалыптастыру);
  • мемлекеттің экономикаға белсенді араласуы (акционерлік капиталға үлестік қатысуы және бюджеттік қаржыландыру);
  • төрешілдіктің басым мәртебесі мен рөлі, сатылас, «классикалық» мемлекеттік аппарат (шенеуніктер елдегі саяси және әлеуметтік-экономикалық түрленулердің негізгі агенттері болып табылады);
  • ағылшын-саксон, скандинавия модельдерімен салыстырғанда бизнеске бағдарланған менеджменттің және «тиісті басқарудың» болмашы әсері (мемлекеттік қызметке жалдаудың келісімшарттық қағидаты, нәтижелер бойынша баға);
  • әкімшілік реформаларды «саясаттандыру» (элиталардың саяси билігін сақтау үшін төрешілдікті пайдалану, саяси элиталардың төрешілдікке «қамқоршылық» жасауы).

11. Заң жобасын iске асырумен байланысты болжалды қаржылық шығындар

Осы Заң жобасын іске асыру мемлекеттік бюджеттен қаржы шығындарына әкеп соқтырмайды.